Art 49
OPENHEID van geest versus LEEGHEID van geest
RUBRIEK: Bewustzijn    Geplaatst op 5 februari 2026

Hetvolgende Zen-verhaal is welbekend: Nan-in, een Japanse zenmeester die in de 19de eeuw leefde, ontving een universiteitsprofessor die naar Zen kwam informeren. Tijdens het gesprek serveerde Nan-in thee. Hij schonk het theekopje van zijn bezoe-ker vol, maar bleef doorgaan met inschenken. De professor zag hoe zijn kopje over-liep, en riep uit: "Mijn theekopje is vol: er kan heus niets meer bij." Waarop Nan-in antwoordde: "U bent zoals het theekopje: u zit vol met uw eigen meningen en overtui -gingen. Hoe kan ik u iets over Zen leren, tenzij u eerst uw theekopje leeg maakt?"

Deze metafoor -die trouwens ook in andere vormen de ronde doet- moet duidelijk maken, dat om iets nieuws te leren, een open geest -een I-don't-know-mind- nood-zakelijk is, waarbij men bereid is zijn eigen overtuigingen en zekerheden even opzij te zetten, om ruimte te maken om naar nieuwe gezichtspunten te kunnen luisteren. Deze tekst komt niet van mij, maar komt uit een site van Mindfulness, dat het accent legt op leven in het huidige moment, door met acceptatie en zonder oordeel volledig in verbinding te staan met wat dan gebeurt, en dat voortkomt uit de Boeddhistiese traditie. Men ziet wel dat hierbij de principes openheid/geslotenheid en volheid /leegheid DOOR elkaar gebruikt worden. Alhoewel ik niets tégen het ontwikkelen van een zekere gelijkmoedigheid heb dat het Boeddhisme voorstaat, vind ik het door elkaar halen van deze verschillende principes -ik was geneigd om te schrijven: prin-cipiëel- verkeerd is. Dit behoeft mijns inziens een nuancering en een korrektie, om het "sloganeske" of doctrinaire uit de inzichten te halen over hoe de geest dan kon-kreet funktioneert.

Hetzelfde euvel kan men ook in het Taoisme terugvinden, al dan niet door beïnvloe-ding door het Boedsdhisme. Het principe van de lege kop sluit aan bij de bemerking dat een geest die al teveel is vervuld met en gepreöccupeerd door allerlei dagelijkse taken en beslommeringen, niet meer in staat is om de wereld open en ontvankelijk te bezien, en niet meer de realiteit te ervaren zoals die is. De moderne mens is dermate gefixeerd op het uitwerken van plannen, het tot stand brengen van resultaten en in het spelen van zijn rol in de rat-race, dat hij geen oog meer kan opbrengen voor wat daarbuiten valt. Mediteren bestaat erin de eerste plaats uit om even alles waarmee men zo druk-druk-druk bezig is opzij te zetten of los te laten, en de geest letterlijk en figuurlijk LEEG te maken. Door NIETS te willen en aan NIETS te denken, wordt in-eens ALLES mogelijk, en kan men mogelijkheden ontwaren die men in zijn ge-fixeerdheid niet kon opmerken.

Goed, dat is slechts één helft van dit levensverhaal of realiteit. De andere helft be-staat eruit dat om een coherent levenspad te kunnen bewandelen men een aantal fundamentele ervaringen en inzichten moet BIJHOUDEN en NIET mag ver-geten. Indien men die wél zou vergeten, wordt men een stuurloos schip of een on-geleid projektiel, want ontbeert men richting en concentratie; men is letterlijk en figuurlijk verstrooid in zijn energie en aandacht, ageert en reageert chaoties. Men is "afwezig"; men voelt zich LEEG, uitgeteld en uitgeput, niet in staat om adekwaat te reageren op wat zich voordoet, om ad rem te antwoorden op wat gezegd wordt, om exakt te kunnen duiden wat men precies voelt. Als het immers een half leven kost om zijn persoonlijke basisproblematiek waarmee men worstelt te begrijpen, zou het van vergaande domheid en slordigheid getuigen, om die dan tijdens zijn tweede levens-helft kompleet te negeren. We zijn hier niet op Aarde om te vergeten, maar om te leren. En we zijn hier geïnkarneerd niet om onze identiteit -het vermaledijde ego- te verliezen, maar om onze authenticiteit of Zelf te vinden.

Het volledige verhaal kan derhalve goed samengevat worden door het begrip VOL-LEDIG-HEID. De balans vinden tussen zich opladen en zich ontspannen, tussen yang en yin, tussen tussenkomen en zijn beloop laten volgen, tussen instappen en uitstappen, tussen ingrijpen en zich terugtrekken. Verschillende levenssituaties en omstandigheden, vragen immers verschillende manieren van aanpakken. Altijd vol zijn van zijn eigen initiatieven en aktiviteiten, is al even eenzijdig en nefast als altijd leeg en beschikbaar zijn voor de anderen. Het fameuze aanvoelen van de Flow of het al even fameuze luisteren naar zijn intuïtie, bestaan als de levenskunst om ONDERSCHEID te kunnen maken, WELKE instelling op een bepaald moment en een bepaalde situatie in het Hier en Nu het meest aangewezen is. Met eenheidsworst of doctrinaire stelregels haalt men het niet in de complexiteit die het leven en de rea-liteit nu eenmaal kenmerkt.

Men kan dit gegeven vanuit verschillende invalshoeken belichten en verduidelijken. Een eerste manier , bestaat eruit van in te zien dat het geheugen van de mens uit TWEE komponenten bestaat: een korte-termijn-geheugen en het lange-termijn-geheugen. Het eerste bestaat uit al die taken en bezigheden waar men in het hier en nu dagdagelijks door gepreocupeerd is en mee bezig is. Vergelijk dat met het RAM- of werkgeheugen van een pc: de tijdelijke opslag van gegevens waar men op DAT moment mee werkt zoals besturingssystemen en openstaande programma's. De fo-cus ervan bestaat eruit van aandacht te geven van wat men op DAT moment op zijn levensbord staat als "dingen-te-doen". Maar het BELANG ervan is erg relatief: wan-neer zich een belangrijker thema of gebeurtenis aanmeldt, dan moet het daar plaats voor maken. Bijvoorbeeld: zijn kind valt ziek, zijn partner heeft iets voor, zijn vriend heeft een ongeluk, ..... Het lange-termijn-geheugen bevat de hiearchie met thema's die belangrijk zijn, en de werking van het korte-termijn-geheugen overrulen en door-breken. Volledig "leeg" zijn is derhalve geen optie: wie men is, en wat en wie belang-rijk voor hem zijn bijvoorbeeld, zijn realiteiten die men niet kan of mag vergeten. Die "harde schijf" mag niet gewist worden (maar is helaas wel wat door Alzheimer exakt gebeurt): zij bevat de waarden-schaal, de innerlijke hiëarchie van een persoon.

Een tweede manier bestaat eruit vanuit de TWEELEDIGHEID van het komplete ver-haal, te begrijpen dat "vol" en "leeg" eerder kommunikerende vaten zijn, dus steeds in een welbepaalde verhouding voorkomen. Extreem yange en extreem yinne mensen zijn eigenlijk karikaturen: het zijn zelfingenomen egoïsten, versus bea-te altruïsten De meeste mensen hebben dus steeds een percentage van BEIDE in zich. Trouwens: volheid van yang keert om in afname en roept yin op; en hetzelfde geldt voor leegheid, die omkeert in toename. Men moet derhalve "het geweer van schouder kunnen veranderen": zichzelf manifesteren wanneer dat nodig is; en zowel ook zichzelf op het achterplan kunnen zetten, wanneer dat vereist is.

Hetzelfde geldt voor de principes van OPENHEID en GESLOTENHEID. Extreem open/extraverte en gesloten/introverte figuren zijn alweer karikaturen: allemans-vriendje versus de zwijgzame oester. In de levenspraktijk gaat het hem er niet om van wagenwijd open staan OF verkrampt gesloten staan, maar om een heel scala aan nuances TUSSEN beide te kunnen innemen naargelang de situatie. Hetzelfde geldt immers naar analogie voor de voordeur van zijn huis: laat men die nonchalant en goedgelovig totaal open staan, dan kunnen lui van allerlei (en dus ook verdacht) al-looi zomaar ongevraagd binnen dringen; maakt men daarentegen van zijn huis een soort versterkte burcht, dan is niemand welkom om op bezoek te komen, ook vrien-den niet.

Het is dus eerder bedenkelijk te noemen van zich onmiddellijk en ongedifferentiëerd open te stellen voor IEDEREEN, zoals dat bijvoorbeeld gebeurt bij die talrijke spiri-tuele bijeenkomsten, kampen, dansavonden, ashrams, ..... Ik vind dit erg geforceerd, en ik heb geen nood om direkt intiem kontakt met iedereen te maken, laat staan er-toe verplicht te worden. Men mag beslissen wie welkom is , voor wie men zijn deur opent; en voor wie niet, of toch niet onmiddellijk. Enige voorzichtigheid om iemand te kunnen ervaren en te evalueren, is hierbij op zijn plaats. Het iedereen-is-mijne-vriend-ideaal van de hippies was niet aleen naiëf, maar bleek ook onrealisties als criterium om onderscheid te kunnen maken tussen wie betrouwbaar was, en wie niet: er werd maar al te vaak misbruik gemaakt van dat "edel principe".

Om al deze redenen is het derhalve aangewezen om "openheid" en "geslotenheid" niet als absolute criteriums te beschouwen, maar als relatieve, afhankelijk van hun kontext en specifieke situatie. Op dezelfde manier dat een glas nooit boordevol OF droog-ledig is, maar steeds een bepaalde hoeveelheid kan bevatten. Men KAN er een bepaalde volume van vloeistof uit drinken, en men zal dat doen wanneer men dorst heeft, en met de drank van zijn keuze. Naar analogie is het ook duidelijker van te spreken over RUIMTE dan over "leegte". Niet alleen omdat men dan de nadruk legt op de mogelijkheid en de vrijheid om het zijn EIGEN INVULLING te geven in overeenkomst met zijn eigen noden en visies. Maar ook omdat het de nadruk legt op de EIGEN INTERPRETATIE in overeenkomst met zijn eigen denken en evaluatie. Kompleet blanco worden is immers een onmogelijkheid: men draagt steeds zijn tas met kwetsuren en ervaringen met zich mee.

Kompleet blanco worden is immers een onmogelijkheid: men draagt steeds zijn tas met kwetsuren en ervaringen met zich mee. Daarom wordt het verhaal van de lege kop soms ook verteld als het verhaal van zijn tas leegmaken als illustratie om te begrijpen dat we onze problemen en zorgen uit het verleden en voor de toekomst niet altijd met ons mee hoeven te dragen. In plaats van konstant die tas vol te stoppen, kunnen we leren om op het moment zelf aandacht te hebben en de "tas" van onze gedachten en gevoelens te legen, waardoor we meer rust en innerlijke vrede kunnen ervaren. Anderzijds geldt ook hier voor deze metafoor andermaal: wat fundamen-teel is kan NIET gewist worden, en probeert men beter ook niet te "wissen" uit zijn persoonlijk levensverhaal. Wat "geschreven" is op de pagina's van zijn levensboek, BLIJFT geschreven: men moet het derhalve niet proberen te "vergeten", maar inte-gendeel afwerken. DOOR het ervaringsproces én leerproces gaan, zodat het in het bewustzijn bewaard wordt als een levensles en inzicht. De oneindige herhaling van hetzelfde karma of levensproblematiek, vindt plaats ZOLANG men dit NIET heeft afgerond. Dan is men niet "klaar" om een NIEUW levenshoofdstuk te beginnen schrijven, en blijft men met dezelfde problematiek worstelen. Een andere manier om dit voor te stellen: zolang een bepaald thema niet a afgewerkt is, blijft het op zijn le-vensbureau als werkpunt stáán.

Het kan misschien frustreren, maar er bestaat geen magies toverstokje of toverfor-mule waarmee in een handomdraai en een abracadabra tijdens zijn leven een weder -geboorte zou kunnen plaats vinden. Er bestaat geen "bad van leegheid" waardoor we zouden kunnen bevrijd worden van al wat we tijdens ons leven hebben meege-maakt of uitgespookt, en waardoor we "absolutie voor onze zonden" of "aflossing van ons karma" zouden kunnen bekomen. Religies kunnen dit zo voorstellen, maar "op-nieuw geboren worden" , is enkel mogelijk tijdens een volgende inkarnatie. De diep-tepsychologie daarentegen maakt ons duidelijk dat we onszelf opnieuw kunnen terug-vinden of her-uit-vinden. We kunnen geen "andere mens" worden, of we kun-nen ons niet verlossen van ons Zelf door "niemand" te worden door ons ego te strippen, maar we kunnen wel een hoofdstuk van ons leven afsluiten en een nieu-we START in het leven maken.

HOE? Ook dát antwoord kan frustreren, want in dit Ondermaanse verkrijgt men niets (!) zonder (!) de noodzakelijke inspanningen. Door ANDERE keuzes te maken, waardoor zijn leven ook een andere dynamiek en verloop krijgt. Dit klinkt eenvoudig, maar is in realiteit moeilijk te realiseren. Want de sleutel om ANDERS te gaan denken, te gaan reageren, met zijn emoties om te springen, tot oordelen te komen, .... ligt bij HEMZELF. Bij zijn bewustzijn namelijk. Het is dat bewustzijn dat immers zijn levenspad uitstippelt, en het Zelf dat dit pad bewandelt. Men is vrij van keuze, maar niet vrij van verantwoordelijkheid voor de gevolgen van zijn keuze. Neem dus wijze beslissingen, en maak wijze keuzes. En korrigeer in wijsheid.